خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی: روی تپه های عباس آباد، پشت مجسمه فردوسی و در محوطه سرسبزی که بین اتوبانها محصور شده است، بنای گسترده کتابخانه ملی دیده میشود. برای شناختن راه طولانی که این نهاد پیش از تولد در بنای ابتدای خیابان سی تیر تا امروز طی کرده و دانستن اینکه در این ساختمان چه میگذرد، با دکتر رضا شهرابی معاون کتابخانه ملی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران به گفتگو نشستیم، که بخش دوم آن را میخوانید:
* معاونت شما در کتابخانه ملی شامل چه بخشها و زیرمجموعههایی است؟ به لحاظ چارت سازمانی، چه واحدهایی در این مجموعه فعالیت میکنند؟ برای مثال، آیا بخش نسخههای خطی، کودک و نوجوان و بخشهای مشابه در این ساختار تعریف شدهاند؟
معاونت کتابخانه ملی چهار ادارهکل دارد که سه ادارهکل آن کاملاً بهصورت فرایندی توزیع شدهاند. این فرایند نیز از نقطه ورود و دریافت منابع آغاز میشود و تا زمان اطلاعرسانی و نگهداری منابع در مخزن ادامه پیدا میکند.
یک ادارهکل، ادارهکل فراهمآوری منابع است که مسئولیت گردآوری منابع را بر عهده دارد. این گردآوری نیز به روشهای مختلف انجام میشود. یکی از این روشها، بحث واسپاری است؛ به این معنا که طبق قانون، همه ناشران موظفاند دو نسخه از کتابهای خود را به ما تحویل دهند. برای این کار نیز با همکاری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازوکاری طراحی شده و دو نسخه از کتابها دریافت میشود.
یکی دیگر از درگاههای ورودی ما، دریافت منابع از طریق مبادلات است. این موضوع نیز طبق قانون انجام میشود. بسیاری از کتابخانهها مجموعههای وجینی خود، یعنی آثاری را که دیگر در مجموعهشان مورد استفاده قرار نمیگیرد، با ما مکاتبه و ارسال میکنند. از سوی دیگر، کتابخانههایی هم هستند که بهدنبال تقویت منابع خود هستند و از این کتابها استفاده میکنند. به همین دلیل، یک چرخه مستمر در این زمینه وجود دارد و سالانه بین ۵۰۰ تا ۷۰۰ هزار نسخه کتاب در این فرایند جابهجا میشود. این اقدام هم در راستای تقویت مجموعه کتابخانههای دیگر است و هم کمک میکند کتابهایی که از مجموعهای خارج میشوند، از بین نروند و همچنان قابل استفاده باشند.
یکی دیگر از شیوههای دریافت منابع، خرید کتاب است. ما سالانه بودجهای برای خرید داریم که معمولاً صرف خرید کتابهای غیرفارسی میشود؛ زیرا کتابهای فارسی از سوی ناشران بهصورت رایگان در قالب واسپاری به ما تحویل داده میشود. کتابهای غیرفارسی چاپ خارج از کشور که در حوزه اسلامشناسی و ایرانشناسی هستد و از طریق کارگزاران و واسطهها خریداری میشود.
منابعی که به مجموعه ما میرسند، فقط کتاب نیستند. در همین بخش فراهمآوری، منابع غیرکتابی نیز وجود دارد. همانطور که عرض کردم، پایاننامههای دانشگاهی به ما میرسد، هرچند متأسفانه در این زمینه برخی دانشگاهها همکاری لازم را ندارند؛ در حالی که طبق قانون، همه دانشگاهها باید یک نسخه، که اکنون نسخه الکترونیکی است، از فایل پایاننامه را برای ما ارسال کنند. همچنین نشریات، روزنامهها، هفتهنامهها و مجلات نیز باید گردآوری شوند.
این بخش اول فعالیت ماست. پس از گردآوری، این منابع باید سازماندهی و فهرستنویسی شوند. برای این منظور، ادارهکل دیگری با عنوان ادارهکل پردازش منابع کتابخانه ای داریم که مسئول سازماندهی و فهرستنویسی منابع است. در مورد کتابها، همانطور که اشاره کردم، پیش از انتشار، اطلاعات آنها در سامانه بارگذاری میشود و فیپا برای آنها صادر میشود. پس از دریافت کتاب نیز این اطلاعات با نسخه منتشرشده تطبیق داده میشود و اگر تغییری صورت گرفته باشد، اعمال میشود و در نهایت اطلاعات در بانک اطلاعاتی ما تصحیح و ثبت میشود.
در مورد منابع غیرکتابی نیز به همین ترتیب عمل میشود؛ یعنی این منابع نیز در بخش مربوط به خود فهرست اولیه میشوند، مانند پایاننامهها که در سامانه ثبت میشوند. پس از این مرحله، منابع به ادارهکل اطلاعرسانی منتقل میشوند. در آنجا منابع جهت نگهدری در مخازن آماده سازی، ثبت و درج جانما میشوند و برای امانت و استفاده کاربران آماده خواهند شد.
ادارهکل اطلاعرسانی، علاوه بر مدیریت مخازن، مسئولیت ارائه کلیه خدمات به اعضا چه در تالارها و چه در فضای مجازی را بر عهده دارد. در حال حاضر نزدیک به ۴ میلیون و ۳۰۰ هزار نسخه کتاب، بالغ بر ۵۰۰ هزار پایاننامه الکترونیکی و نزدیک به ۶ میلیون شماره نشریه، از نشریات دوره قاجار تا امروز، در مجموعه ما نگهداری و فهرست شده است. این منابع در قالب مجلدات و مجموعههای مختلف در مخازن نگهداری میشوند.
علاوه بر مدیریت مخازن، ارائه خدمات این منابع در تالارها نیز بر عهده این ادارهکل است. ما ۱۱ تالار داریم که برخی از آنها تخصصی و بر اساس موضوع تقسیمبندی شدهاند. برای مثال، چهار تالار قفسه باز داریم که کاربران میتوانند از سر قفسه، کتابهای مرجع و موضوعی را انتخاب کنند. همچنین تالار نشریات، تالار منابع غیرکتابی، تالار کودکان، تالار نابینایان، تالار نسخ خطی و چند تالار دیگر نیز در این مجموعه فعالاند. اداره عضویت و بهطور کلی هر آنچه با کاربران در ارتباط باشد، در حوزه ادارهکل اطلاعرسانی قرار میگیرد.
یک ادارهکل چهارم هم داریم که بهطور کامل مسئول فرایندهای مربوط به نسخههای خطی است. نسخههای خطی به دلیل ماهیت خاص خود، هم از جهت شناسایی، هم فهرستنویسی و هم نوع خدمات، از ابتدا در قالب ادارهکلی مستقل تعریف شدهاند. این ادارهکل نیز فرایند فراهمآوری خاص خود را دارد و بخش عمدهای از فعالیت آن در زمینه خرید نسخههای خطی انجام میشود. در سال ۱۴۰۴ نسبت به چند سال قبل رشد بسیار خوبی داشتیم و میزان خرید نسخههای خطی، هم از نظر تعداد و هم از نظر مبلغ ریالی، هفت تا هشت برابر سال ۱۴۰۳ بوده است. شاید بتوان گفت که در حال حاضر، با توجه به محدودیت فعالیت سایر کتابخانهها، ما و در کنار ما آستان قدس رضوی، از معدود مجموعههایی هستیم که همچنان در حوزه گردآوری نسخههای خطی فعالیت جدی دارند.
پس از گردآوری، مرحله فهرستنویسی نسخههای خطی و ثبت اطلاعات آنها در بانک اطلاعاتی آغاز میشود و سپس اطلاعات آنها در قالب نسخههای رقمی برای مراجعهکنندگان ارائه میشود. حدود ۹۰ درصد نسخههای خطی ما اسکن شده و هماکنون نیز در سامانه کتابخانه قابل استفاده و دسترسی است. این خدمات بهصورت رایگان ارائه میشود و کاربران میتوانند تصویر کامل و باکیفیت نسخههای خطی را بهصورت الکترونیکی دریافت کنند. اگر نسخهای هنوز اسکن نشده باشد نیز متقاضیان تماس میگیرند، نسخه برایشان اسکن میشود و خدمات لازم ارائه میگردد.
این، تصویر کلی بخشها و زیرمجموعههای معاونت کتابخانه ملی است.
* به محدودیتها، مشکلات و چالشهایی که فعالیت کتابخانه ملی را دشوار میکند هم اشاره کردید. این محدودیتها بیشتر در چه حوزههایی است؟
در این زمینه چند نکته وجود دارد. یکی از مهمترین محورهای مشکل، دیجیتالسازی منابع است. همانطور که عرض کردم، نسخههای خطی تقریباً اسکن شدهاند، اما در مورد سایر مجموعهها، از جمله نشریات، هنوز با محدودیتهایی روبهرو هستیم. برای مثال، ما اکنون نزدیک به چهار هزار مجلد نشریه دوره قاجار داریم که شاید فقط ۳۰ تا ۴۰ درصد آنها اسکن شده باشد. علت این مسئله هم تا حد زیادی به کمبود اسکنرهای مخصوص نشریات و محدودیتهای سختافزاری بازمیگردد.
به همین دلیل، وقتی مراجعهکننده بهطور ناگهانی درخواست یک دوره کامل از یک نشریه را مطرح میکند، ارائه خدمت با کندی انجام میشود. این مسئله یکی از محدودیتهایی است که بر کیفیت و سرعت خدماترسانی ما تأثیر میگذارد. در زمینه دیجیتالسازی، بهجز نسخههای خطی، در مورد کتابهای چاپی نیز بهدلیل محدودیت تجهیزات و حجم بالای منابع با مشکلاتی مواجه هستیم. طبیعتاً این شرایط اقتضا میکند که هم زیرساخت دیتاسنتر ما ارتقا پیدا کند و هم تجهیزات مربوط به دیجیتالسازی توسعه یابد.
محور دیگر، بحث قوانین است. البته ما در این زمینه قوانین خوبی داریم، اما در بخش اجرا، بهویژه در گردآوری برخی منابع، با مشکل روبهرو هستیم. همانطور که گفتم، طبق قانون، دانشگاهها موظفاند همه پایاننامههای خود را در اختیار ما قرار دهند، اما به دلایل مختلف و با بهانههای گوناگون، همکاری لازم را انجام نمیدهند. این موضوع باعث میشود آن انتظاری که از کتابخانه ملی بهعنوان محل نگهداری یک نسخه از همه منابع وجود دارد، بهطور کامل تحقق پیدا نکند. در حالی که این موضوع هم قانونی است و هم ما در دورههای مختلف آن را پیگیری کردهایم؛ از مکاتبه با دانشگاهها گرفته تا طرح موضوع در شورای عالی انقلاب فرهنگی و دریافت مجوز و ابلاغیه. با این حال، هنوز همکاری مطلوب در این زمینه شکل نگرفته است.
در حوزه ارائه خدمات نیز محدودیتهایی داریم. همانطور که عرض کردم، ما ۱۱ تالار داریم و ظرفیت همزمان این تالارها در مجموع نزدیک به ۱۴۰۰ نفر است. این در حالی است که روزانه حدود ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ مراجعهکننده داریم و از این جهت، احتمالاً یکی از شلوغترین و پربازدیدترین کتابخانههای کشور هستیم. حتی در ایام امتحانات دانشگاهها، اگر روزهای تعطیل به کتابخانه مراجعه کنید، میبینید که بسیاری از مراجعان روی زمین نشستهاند. واقعاً از این وضعیت شرمنده میشویم، اما واقعیت این است که این، سقف ظرفیت ماست و بیشتر از آن امکانپذیر نیست.
از سوی دیگر، برخی اعضا بهدلیل ناآشنایی با کارکردهای کتابخانه ملی، تصور میکنند هر فضایی که خالی به نظر میرسد باید به تالار مطالعه عمومی تبدیل شود. برای مثال، گاهی گفته میشود چرا تالار نابینایان یا تالار کودکان با وجود مراجعه کمتر، به فضای مطالعه عمومی تبدیل نمیشود. در حالی که تالار کودکان کتابخانه ملی از ابتدا بهعنوان یک الگو طراحی شده تا کتابخانههای دیگر بتوانند از آن در زمینه مجموعهسازی، چیدمان و حتی دکوراسیون الگوبرداری کنند. اما کسانی که با این کارکردها آشنا نیستند، تصور میکنند همه فضاها باید به مراجعان عمومی اختصاص یابد و این مسئله گاه به شکل گلایه یا انتقاد مطرح میشود.
در کنار این موارد، لازم است به موضوع عضویت نیز اشاره کنم. پیشتر گفته میشد سطح عضویت در کتابخانه ملی از دانشجوی کارشناسی ارشد به بالاست، اما در آییننامه جدیدی که از اواخر سال ۱۴۰۳ و در دوره جدید تصویب شد، بندی اضافه کردیم که بر اساس آن، حتی افرادی که مدرک تحصیلی پایینتری دارند اما واقعاً قصد انجام کار پژوهشی مشخصی را دارند، میتوانند عضویت موقت سهماهه دریافت کنند. بنابراین، اگر فردی دیپلم داشته باشد اما برای یک پروژه مشخص بخواهد یک تا سه ماه از چند منبع استفاده کند، امکان بهرهمندی برای او فراهم شده است. به این ترتیب، عملاً تلاش کردهایم آن تصوری را که گاهی از تبعیض در دسترسی مطرح میشود، تا حد زیادی برطرف کنیم و اکنون هم این موضوع در حال اجراست.
* کتابخانه ملی در چه زمینههایی دارای رکورد یا ویژگی ممتاز است؟ برای مثال، از نظر قدمت نسخهها، حجم منابع یا میزان خدماترسانی چه شاخصهایی دارد؟
از جهت تعداد منابع، ما بیشترین تعداد کتاب را در میان کتابخانههای کشور داریم. در حال حاضر، ۴ میلیون و ۳۰۰ هزار نسخه کتاب چاپی در کتابخانه ملی نگهداری میشود و از این نظر، غنیترین مجموعه کتاب چاپی کشور را در اختیار داریم.
قدیمیترین نسخه خطی ما مربوط به قرن پنجم هجری است. همچنین از جهت تعداد ساعت ارائه خدمات، در میان کتابخانههای ملی جهان در رتبه نخست قرار داریم. همانطور که احتمالاً میدانید، ما در طول سال فقط سه روز تعطیل هستیم و در سایر روزها، همهروزه از ساعت ۸ صبح تا ۹ شب، یعنی حدود ۱۳ ساعت در روز، خدمات ارائه میکنیم. در مجموع، ۹۱ ساعت در هفته خدماترسانی داریم.
اتفاقاً بهدلیل برخی مباحثی که از سوی اعضا مطرح شده بود، اخیراً آمار کتابخانههای دیگر را نیز بررسی کردیم. رتبههای بعدی معمولاً حدود ۷۰ ساعت در هفته خدمات میدهند و اغلب در آخر هفته تعطیل هستند یا در روزهای عادی نیز تا حدود ساعت ۵ بعدازظهر فعالیت دارند. به همین دلیل، از نظر تعداد ساعات خدمات، ما با فاصله قابل توجهی در جایگاه نخست قرار داریم.
از جهت تعداد عضو نیز، اگرچه نهاد کتابخانههای عمومی کشور بهصورت مجموع ممکن است بهدلیل یکپارچگی عضویت در شبکه کتابخانهها، تعداد بیشتری داشته باشد، اما ما در کتابخانه ملی بالغ بر ۳۵۰ هزار عضو داریم.
از جهت وسعت ساختمان، ساختمان کتابخانه ملی با داشتن مساحت ۹۷ هزار متر مربع به نظرم بزرگترین کتابخانه از جهت ابعاد ساختمانی در ایران می باشد.
از جهت میزان مراجعه روزانه نیز، کتابخانه ملی با مراجعه نزدیک به دو هزار نفر در روز، پربازدیدترین یا دومین رتبه در خصوص میزان مراجعه کاربران به این مرکز پژوهشی را از آن خود کرده است.
در زمینه کتابهای کودک نیز مجموعه ما برجسته است. بالغ بر ۴۵۰ هزار نسخه کتاب کودک در اختیار داریم که هیچ کتابخانهای در کشور از این نظر به اندازه ما غنا ندارد و این ظرفیت برای پژوهشگران حوزه کودک بسیار ارزشمند است.
* تعامل کتابخانه ملی با نهاد کتابخانههای عمومی و دیگر کتابخانههای کشور چگونه تعریف میشود؟ آیا این کتابخانهها با شما ارتباط سازمانیافته دارند؟
بله، یکی از مهمترین تعاملات ما با کتابخانههای دیگر، در حوزه مبادله و تقویت منابع است. همانطور که عرض کردم، هر روز شاید سه یا چهار کتابخانه از سراسر کشور به ما مراجعه میکنند و معمولاً بین هزار تا ۱۵۰۰ نسخه کتاب از ما دریافت میکنند. این اقدام در جهت غنیسازی کتابخانههای کشور انجام میشود؛ چه کتابخانههای وابسته به نهاد کتابخانههای عمومی، چه کتابخانههای مساجد، مدارس، آموزش و پرورش و دیگر مجموعهها.
در واقع هر مرکزی که کتابخانه باشد، فارغ از اینکه زیرمجموعه کدام نهاد است، اگر با ما مکاتبه کند، کتاب در اختیارش قرار میگیرد. این مسئله یکی از سیاستهای ماست و همانطور که گفتم، سالانه نزدیک به ۵۰۰ هزار جلد کتاب در قالب اهدا به کتابخانهها واگذار میشود.
تعامل دیگر ما در قالب ارائه شماره استاندارد کتابخانهها یا «شابکا» است. یکی از خدمات کتابخانه ملی این است که در راستای ساماندهی اطلاعات همه کتابخانههای کشور، برای آنها شماره استاندارد صادر میکند. کتابخانهها برای دریافت این شماره با ما مکاتبه میکنند و اطلاعات پایه خود، از جمله آدرس، تعداد اعضا، تعداد کتابها و مشخصات دیگر را در اختیار ما قرار میدهند. این اطلاعات در سامانه ثبت میشود و معمولاً کتابخانهها سالانه آن را بهروزرسانی میکنند. بنابراین، برای دریافت شاپکا نیز کتابخانهها با ما در تعامل هستند.
حوزه دیگر تعامل، استفاده از استانداردهای کتابخانه ملی در زمینه سازماندهی و فهرستنویسی منابع است. همانطور که میدانید، کتابخانه ملی طبق اساسنامه، کتابخانه مرجع کشور محسوب میشود و یکی از وظایف آن، تدوین استانداردهای حوزه کتابداری است. از جمله این استانداردها، «مارک ایران» است که چند سال پیش تدوین شد. در دوره جدید نیز با توجه به شکل گیری الگوهای مفهومی و استانداردهای جدید حوزه سازماندهی منابع، کمیته بومی سازی استاندارد «آر. دی. ای» بهتازگی در معاونت کتابخانه ملی تشکیل شده است و قرار است پیادهسازی این استاندارد با توجه به شرایط بومی کتابخانههای ایران تدوین و سپس به همه کتابخانهها ارائه شود تا در حوزه سازماندهی منابع از این دستورالعملها و آییننامهها استفاده کنند.
نظر شما